500 + dla rodzica z orzeczoną przez sąd opieką naprzemienną

Zgodnie z najnowszym rozstrzygnięciem Naczelnego Sądu Administracyjnego, rodzic sprawujący na podstawie porozumienia z drugim rodzicem opiekę naprzemienną nad ich wspólnym dzieckiem nie ma prawa wliczyć je do składu swojej rodziny, co – dla niektórych zainteresowanych – oznacza nieprzyznanie pięciuset złotych na drugie dziecko. Tym samym, został w orzecznictwie podkreślony wymóg wyłącznie sądowego ustalenia opieki naprzemiennej, o którym mowa w art. 2 pkt 16 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. poz. 195 ze zm.), wdrażającej program rządowy 500+.

W zawisłej przed NSA sprawie, ojciec dwójki dzieci domagał się od gminy przyznania mu świadczenia pięciuset złotych na drugie dziecko, podczas gdy w stosunku do pierwszego (z poprzedniego związku) sprawował opiekę naprzemienną. Podstawą jednak tak ustalonych zasad zajmowania się starszym potomkiem było obustronne porozumienie rodziców, a nie orzeczenie sądowe. Z tego właśnie powodu gmina, a poźniej samorządowe kolegium odwoławcze oraz sądy administracyjne obu instancji stanęły na stanowisku, że w jego przypadku świadczenie to nie należy się. Gdyby jednak w kwestii opieki nad dzieckiem rozstrzygał sąd, a nie było to uzgodnione pomiędzy rodzicami, to możliwym jest, aby małoletnie dziecko rodziców żyjących w rozłączeniu (separacji lub po rozwodzie) należało do rodziny zarówno matki, jak i ojca, a co za tym idzie – było “liczone” dwukrotnie – jako pierwsze dziecko matki oraz jako pierwsze dziecko ojca. Sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego Iwona Kosińska takie rozstrzygnięcie uzasadniała tym, że kontrola sądów nad działalnością organów administracji publicznej może odbywać się tylko pod kątem zgodności z przepisami prawa. Tymczasem, przepisy prawa wyraźnie stanowią, że wymagany jest wyrok ustanawiający naprzemienną opiekę nad dzieckiem, aby dziecko nią objęte było uważane za pierwsze dziecko, w myśl ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Sąd nie może zastępować ustawodawcy ani wykładać przepisów w kontrze do ich rzeczywistej treści. Literalne brzmienie przepisów świadczy o woli ustawodawcy, aby tylko taki sposób – sądowy – ustalania zasad zajmowania się potomkiem pozwalał na jego włączenie do składu dwóch rodzin. Ponadto sędzia zauważyła, że przepis ten był niedawno nowelizowany, ale wymóg dotyczący orzeczenia sądu nie został zmieniony. Tym samym, Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił argumentów pełnomocnika ojca, który przekonywał, że wymóg sądowego określania zasad opieki nad wspólnym dzieckiem prowadzi do nieuzasadnionego premiowania rodziców, którzy nie potrafili się samodzielnie porozumieć w tym zakresie po rozstaniu, tylko potrzebują do tego udziału sądu.

Wyrok NSA (sygn. akt I OSK 947/17) należy uznać za ważną konkretyzację warunków przyznania świadczenia z programu 500+. Jest to pierwsze orzeczenie, które dotyczy kwestii opieki naprzemiennej rodziców nad wspólnym dzieckiem, która od samego początku funkcjonowania tego programu sprawiała gminom szereg trudności.